Rekonstrukcja historyczna tego, co zamężna kobieta z żydowskiej rodziny kupieckiej nosiła w domu i na ulicy w Mogadorze około 1790 roku — i jak zakryte włosy odróżniały ją od kobiety niezamężnej.
W poprzednim filmie z tej serii towarzyszyliśmy młodej niezamężnej Żydówce w domu i na ulicach Mogadoru. Jej widoczne warkocze miały znaczenie: pomagały odróżnić ją od kobiety zamężnej, której własne włosy były zwykle zakryte. Tym razem wracamy do tego samego okresu przez inną postać: zamężną kobietę około trzydziestki, z dwojgiem dzieci u boku.
Nie znamy jej imienia z żadnego archiwum. Jej syn, córka, ich dom i gesty są wymyślone. Film posługuje się tą rodziną, by postawić historyczne pytanie: co ubiór mógł powiedzieć o miejscu kobiety w domu i co stawało się niewidoczne, gdy wychodziła na zewnątrz?
Około 1790 roku Mogador był rozwijającym się portem handlowym nad Atlantykiem. Jego ufortyfikowane ulice, domy i życie handlowe łączyły ludzi i towary z różnych stron. Nasza bohaterka należy tu do zamożnej żydowskiej rodziny kupieckiej. Pokój i dziedziniec z filmu to rekonstrukcje; nie przedstawiamy ich jako zachowanego domu z XVIII wieku.
Poznajemy ją wśród zwykłych domowych rzeczy: złożonych tkanin, cedrowej skrzyni i drzwi prowadzących na wewnętrzny dziedziniec. Starsze dziecko przebiega przez pokój. Młodsze trzyma się blisko i sięga po jej rękę. Dzieci ożywiają wnętrze, ale ich wiek, ubrania i zachowanie to wybory narracyjne. Nie przedstawiają udokumentowanej rodziny ani uniwersalnego obrazu macierzyństwa w Mogadorze.
Jej ubiór kontynuuje język wizualny naszego pierwszego filmu o niezamężnej kobiecie z tego samego okresu. Długa, nieprzezroczysta lniana koszula ma szerokie rękawy. Na nią nałożony jest krótki, rozpięty kaftan z ciemnoczerwonego aksamitu, obszyty wąską złotą lamówką. Długa wełniana spódnica zawijana spływa od talii, przytrzymana miękkim pasem z prążkowanego jedwabiu. Strój dopełniają płaskie skórzane pantofle.
Len, aksamit, wełna i jedwab pełnią w obrazie różne role. Len lekko porusza się przy rękawach. Aksamit pochłania i łapie światło. Wełniana spódnica opada ciężko, a jedwabny pas daje cichszy połysk. Te warstwy sugerują zamożność domu, nie zamieniając zwykłej chwili w scenę weselną.
Dokładne odcienie, lamówki i zestawienie tego stroju to nasza interpretacja, spójna z wcześniejszym filmem. Nie należy ich traktować jako uniformu każdej Żydówki w Mogadorze ani jako potwierdzonego spisu rzeczy z jednego domu w 1790 roku.
Najważniejsza różnica widoczna jest ponad ubraniem: jej własne włosy są zakryte. W domu i na dziedzińcu nosi prostą, jasną lnianą chustę owiniętą wokół głowy i zawiązaną nisko. Gdy ją poprawia, gest jest praktyczny i krótki. Należy do tego samego rytmu co pilnowanie dzieci.
W naszej pierwszej rekonstrukcji warkocze niezamężnej kobiety pozostawały w domu odsłonięte. Zakryte włosy nadają tej drugiej postaci inne znaczenie społeczne. Dzieci pokazują widzowi więź rodzinną, ale znakiem w ubiorze, któremu się przyglądamy, są zakryte włosy. Macierzyństwo i stan cywilny są w tej wymyślonej scenie powiązane; nie są jednak tą samą kategorią historyczną.
Celowo wybraliśmy prostą chustę. Nie jest to strój ślubny ani wierna kopia późniejszego muzealnego przedmiotu z innego marokańskiego miasta. Źródła pomagają zrozumieć szerszy zwyczaj, ale nie dają nam fotografii konkretnego węzła tej kobiety.
Matka przechodzi z dziećmi przez wewnętrzny dziedziniec. Gdy widzimy rodzinę na zewnątrz, jej domowy strój jest już ukryty pod dużym, gładkim haikiem: jednym kawałkiem nieprzezroczystej wełny w naturalnym kolorze, owiniętym wokół głowy, ramion i ciała. Druga tkanina zakrywa dolną część twarzy. Jedną ręką przytrzymuje haik, drugą córkę; syn idzie nieco przodem.
Ulica zmienia to, co mógł zobaczyć ktoś obcy. W domu tkanina, pas, biżuteria i chusta mogły powiedzieć gościowi coś o rodzinie i o kobiecie, która je nosiła. Na zewnątrz ciężkie okrycie skrywa większość tych szczegółów. Haik nie był wyłącznie żydowski: Żydówki i muzułmanki dzieliły elementy marokańskiego stroju noszonego publicznie. Sam haik nie pozwalał przechodniowi z pewnością rozpoznać religii kobiety.
Ten kontrast stanowi sedno filmu. Ubiór nie daje jednego, stałego portretu kobiety. Jego znaczenie zależy od tego, gdzie ona jest, kto jest obok i które warstwy są widoczne.
Film jest rekonstrukcją historyczną, a nie materiałem archiwalnym. Jego tło opiera się na historii Mogadoru pod koniec XVIII wieku i na ówczesnych opisach ubioru, w tym na relacji Williama Lemprière'a opublikowanej w 1793 roku. Późniejsze kolekcje marokańskich strojów pomagają porównywać tradycje, ale przedmiot wykonany kilkadziesiąt lat później nie dowodzi dokładnego kroju, koloru ani nakrycia głowy kobiety z Mogadoru w 1790 roku.
Dlatego oddzielamy szeroki obraz historyczny od wymyślonej rodziny. Miasto było prawdziwym portem atlantyckim. Strój kobiet mógł się zmieniać między domem a ulicą, a zakryte włosy zamężnej kobiety to różnica, której przygląda się ta opowieść. Nasza matka i jej dzieci, ich wiek i gesty, dokładne kolory ubrań i układ dziedzińca to wybory, które mają uczynić tę historię widoczną.
Prawdziwe ulice Essaouiry wciąż można odkrywać. Jewish Morocco Walks oferuje bezpłatny spacer audio po dawnej dzielnicy żydowskiej miasta: jedenaście przystanków, około godziny na miejscu, z mapą, z której można korzystać także zdalnie. Spacer jest dostępny po polsku, angielsku i francusku na jewishmoroccowalks.com.